REKLAM

HALK EDEBİYATININ ÖZELLİKLERİ

  1. Hem şiir hem düzyazı(nesir) alanında ürünler verilmiştir; ancak şiir ağırlıktadır.
  2. İslamiyet’in kabulünden önceki dönemden büyük izler taşır. Halk hikayelerinde eski destanların şiirlerde ise koşuk ve saguların etkileri açıkça görülür.
  3. Anadolu dışındaki sözlü edebiyatın bir uzantısı sayılabilir.
  4. masal ve destanlardaki bazı olağanüstülükler dışında, genelde somut ve gerçekçi konular işlenmiştir. Edebiyat ürünlerinde biçimden çok , öz(konu) önemsenmiştir. Aşk, doğa sevgisi, ayrılık, özlem, yiğitlik, din, tasavvuf… en çok işlenen konular arasındadır.
  5. şiirde nazım birimi dörtlüktür. Ölçü hece ölçüsüdür. En çok 7, 8, 11’li kalıplar kullanılmıştır.
  6. Divan şiirinden etkilenmeler sonucu bazı Halk şairleri aruz ölçüsünü de kullanmışlardır. (Yunus Emre, Aşık Ömer, Gevheri, Dertli…)
  7. Şiirler saz eşliğinde söylenmiştir. Halk şairleri genelde okuma yazma bilmedikleri için doğaçtan söylemişlerdir.
  8. En çok yarım uyak kullanılmış, cinaslara da çokça yer verilmiştir.
  9. Şiirler işledikleri konuya göre güzelleme, koçaklama, taşlama, ilahi… gibi adlar almıştır.
  10. Koşma, türkü, mani, destan, semai… gibi değişik nazım biçimleri kullanılmıştır.
  11. Şiirlerde söz sanatlarına ve kalıplaşmış söyleyişlere de yer verilmiştir.
  12. Dil, konuşma dilidir. Divan ve Tekke şiirinden etkilenen kimi halk şairlerinin eserlerinde yabancı sözcükler daha çoktur.
  13. Halk edebiyatında anlatım, içten, canlı ve yalındır.
  14. Düzyazı alanında Aslı ile Kerem, Ferhat ile Şirin… gibi halk hikayeleri ile yarı hikaye yarı destan özelliği taşıyan Dede Korkut hikayeleri vardır. Yine Karagöz ve Ortaoyunu gibi seyirlik halk tiyatrosu örneklerinde düzyazıya dayalı bir anlatım görülür.

Halk edebiyatı üç ana bölümde incelenebilir:

A) Anonim Halk Edebiyatı

B) Âşık Edebiyatı

C) Tekke (Tasavvuf) Edebiyatı

Anonim Halk Edebiyatı:

Anonim (ortak) Halk edebiyatı ürünlerinin sanatçıları belli değildir. Bu edebiyatın ürünleri, sözlü gelenekte yaşayan ve ağızdan ağza yayılan verimlerden oluşur. Başlıca ürünleri: Mani, türkü, ağıt, ninni, atasözleri, bilmeceler, fıkralar Düzyazı halindekiler: Karagöz, Ortaoyunu, Efsaneler, Masallar, Halk hikâyeleri

Dede Korkut Hikâyelerinin Özellikleri:

  1. Eser, bir önsözle 12 hikâyeden oluşmaktadır.
  2. Hikâyelerde Oğuzların iç çekişmeleri ve Müslüman olmayan komşularıyla (Rumlar, Ermeniler…vs.) yaptıkları mücadeleler anlatılmıştır.
  3. Hikâyelerde şiir ve düzyazı iç içedir.
  4. Eserde aliterasyonlara sıkça yer verilmiştir.
  5. Dil oldukça yalındır.
  6. Hikâyelerde yer yer olağanüstü varlık ve olaylara yer verilmiştir.
  7. Hikâyelerin yazarı belli değildir. Her hikayenin sonunda bilge bir kişi olan Dede Korkut’un yaptığı değerlendirme ve dua yer alır. Dede Korkut’un kimliği konusunda kesin bilgiler yoktur.
  8. Dede Korkut hikâyeleri, oluştuğu dönemin (13. yy.) tarihini, kültürünü, toplum yaşayışını ve Türklerin dünya görüşünü yansıtması bakımından çok önemli bir eserdir.
  9. Eserin yazma nüshaları Dresten ve Vatikan kitaplıklarındadır.

ÂŞIK EDEBİYATI

Din dışı konuları işleyen ve âşık denen saz şairleri tarafından oluşturulan halk edebiyatı bölümü, “Âşık Edebiyatı” olarak adlandırılır. 16. yüzyılın başında oluşmaya başlayan Âşık edebiyatında ortaya konulan şiirlerin söyleyenleri bellidir.

Âşık Edebiyatının Özellikleri:

a) Bu edebiyatın sanatçıları usta-çırak ilişkisiyle yetişen gezginci âşık(ozan)lardır.

b) Şiirlerde nazım birimi dörtlüktür.

c) Hece ölçüsünün 7, 8, 11’li kalıpları çok kullanılmıştır.

d) Daha çok yarım uyak kullanılmış, cinaslara çok yer verilmiştir.

e) Koşma, semai, destan, varsağı başlıca nazım şekilleridir.

f) Dil, çok yalındır. Söz sanatları azdır.

g) Şiirlerin son dörtlüğünde şairin adı geçer.

h) Şiir ön hazırlık yapılmadan, doğaçlama yoluyla söylenir.

i) Şiirler saz eşliğinde söylenmiştir.

j) Aşk, ayrılık, özlem, doğa sevgisi, ölüm, yoksulluk… şiirlerin başlıca temalarıdır.

k) Âşık edebiyatına ait şiirler, meraklı dinleyiciler tarafından “cönk” adı verilen defterlerde toplanmıştır.

Âşık edebiyatının sanatçıları: Karacaoğlan, Köroğlu, Âşık Ömer, Gevheri, Dadaloğlu, Kayıkçı Kul Mustafa, Dertli, Bayburtlu Zihni, Erzurumlu Emrah, Ruhsati, Âşık Veysel

TEKKE EDEBİYATI

Anadolu’da 13. yüzyılda gelişmeye başlayan Tekke edebiyatının asıl kurucusu Türkistanlı Ahmet Yesevi’dir. Tekke edebiyatı, tasavvuf düşüncesinin etkisiyle ortaya çıkmıştır. Tasavvuf, insanı ve evreni İslam inançlarına ters düşmeden açıklayan bir dünya görüşü, bir yaşam felsefesidir.

Tekke Edebiyatının Özellikleri:

a) Amacı, insanlara tasavvuf düşüncesini benimsetmektir.

b) Allah aşkı, Allah’a ulaşmanın yolu, dünyanın geçiciliği nefsin (benliğin) öldürülmesi, insan sevgisi, ölüm… üzerinde en çok durulan temalardrı.

c) Şiirlerde dini bir lirizm görülür.

d) Nazım birimi dörtlüktür. En çok yarım kafiye vardır.

e) Hece ölçüsünün yanında aruz da kullanılmıştır.

f) Dil, genelde halkın anlayabileceği bir dildir. Şiirlerde Arapça ve Farsçadan gelmiş tasavvuf terimleri de bulunmaktadır. Anlatımda tasavvufla ilgili sembolik kavramlara yer verilmiştir. Tekke şiirinde âşık, Allah aşkıyla yanan kişi; mâşuk, Allah; şarap, Allah aşkı; sâki, yol gösteren; meyhane, tekke; kâse, kadeh sözcükleri âşığın kalbi anlamında kullanılmıştır.

g) Söz sanatlarına fazla yer verilmemiştir.

h) Şiirlerin çoğu ezgili (besteli)dir.

i) İlahi, nefes, deme, şathiye, devriye, nutuk… Tekke şiirinin başlıca nazım türleridir.

Tekke Edebiyatının Sanatçıları:

Yunus Emre, Hacı Bayram Veli, Kaygusuz Abdal, Eşrefoğlu Rumi, Pir Sultan Abdal, Aziz Mahmut Hüdai…

You have no rights to post comments