REKLAM

Tipler

Orta Oyununda Tiplerin Özellikleri

Pişekâr:

Karagöz oyunundaki Hacivat'ın karşılığıdır. Pişekâr, Orta Oyununda "oyun-başı"dır. Oyunu o açar, o yürütür, o kapar. Pişekâr hem oyuncu hem sahneye koyucu, hem de yazar gibi davranır. Pişekâr'ın kılığını şöyledir: "Dört renkli ve dört dilimli bir külah, kenarında dışından kaplanmış dört parmak kürklü bir cübbe, altında aynı renkte bir çakşır, bir entari veya bir mintan ve çedik pabuçtan ibarettir.

Kavuklu

Karagöz oyunundaki "Karagöz"ün karşılığıdır. Kavuklu, Orta Oyununun "baş ko­milidir, Pişekâr'la birlikte asıl oyuncudur. Pişekâr'dan bir ev ya da dükkân kiralar ve oyunun sonuna kadar orada kalır. Kimi zaman Pişekâr'la, kimi zaman öteki oyun kişileriyle sürekli ilişki halindedir. Oyuna girdiği andan itibaren komedi öğesi bu aktö­rün üzerinde toplanır. Oyun kişileriyle olan söyleşmelerinde "ters anlama", "anlamaz­lıktan gelme", "anlamadan anlamış görünme", "benzetme" gibi söz oyunları, çedik pabuç üzerine giyilen arkalıksız terliği sektirmek, düşecekken toparlanmak, kavuğu düşürmeden oynatmak ve sonra başı hızla hareket ettirerek eski durumuna getirmek gibi hareket ustalıkları ile bu rol, hem doğaçlama yeteneği, nüktedanlık hem de çe­viklik gerektirir. Oyunun diğer kişilerinin güldürme gücü, Kavuklu'ya çatmakla belirir. Kavuklu'nun kılığını şöyle anlatır: "Başına abânî sarıklı, dilimli kavuk, sırtına kırmızı çuhadan cübbe, bunun altına uzun boy entarisi giyer; cübbenin altına, entarisinin üstüne beline şaldan kuşak bağlar, entarinin iki ucunu kaldırıp, beline sokar. Yarı belden aşağıya çakşır giymiş olduğu görülür. Ayağında çedik pabuçlar vardır.

Çelebi

Çelebi tipi, "kendisine hizmet edilen adam" tipidir. Her zaman zengin bir mirasyedi, tanınmış bir ailenin tek varisi durumunda bulunur. Terbiyeli, nazik, ince zevk sahibi ve şık olmasının yanında züppe ve zampara olarak gösterilir. Çelebi'nin kıyafeti dö­nemin modası ile yakından ilgilidir.

Zenne

Orta Oyununda her yaşta, her mizaçta, her sosyal konumda zenne (kadın) tipi, ba­zen kalabalık gruplarla, bazen bir-iki kişi olarak temsil olunur.

Sarhoş

Matiz, sarhoş tipidir (Çingenece matto=sarhoş). Matizler kimi oyunlarda Zeybekler­den ya da Efelerden baskın çıkarlar. Görünüşü korku, yılgı verici olmakla birlikte kendisini pek önemseyen olmaz. En büyük özelliği gözdağı vermek, sindirmek, kaba kuvvettir. Daha çok İstanbul ağzı kullanır, cıvık, peltek bir konuşması vardır.. Kıyafeti: Dizden itibaren ayak bileklerine doğru darlaşan, üst tarafı bol, yan dikişlerinin üzeri dize kadar işlenmiş bir pantolon giyer. Üzerine yakasız bir mintan, belinde kuşak ve kısa cepken bulunur. Cepkenin göğsü, yakası ve kol ağızları işlenmiştir. Başında etrafına sarılmış, keçeden bir külah bulunur. Belinde, kuşağına sokulu büyük bir ka­ma vardır.

Tuzsuz

Öldürdüğü kişilerle övünür. Her zaman ve herkesle dövüşmeye hazırdır

Külhanbeyi

Çoğu kez tulumbacıdır. Yere tükürür, bıyık burar, fesini yana eğer. Mâni okur ve argo konuşur. Adı "Yanbastı Ali, Gevşek Mehmet ya da Çağanoz Salih'tir. Yan yan, çar­pık, yalpa yaparak, nâra atarak yürür. Kıyafeti: (Çivi baskını oyununda) Fesinin üze­rine yazma yemeni sarılıdır. Yarım Fransız pantolon giymiştir. Arkası basık, yumurta ökçeli iskarpinleri vardır. Göğsü açık, kolları sıvalı mintan üzerinde ceketini omzuna atmıştır

Zeybek Efe

Heybetli görünüşleriyle, haydutluk efsanelerinin temsilcileri olarak görülürler. Kıyafeti: Mintan ve dize kadar bol şalvar üzerine cepken giyer. Belinde kuşak sarılıdır. Başın­da, etrafına dolanmış, kırmızı külah, ayağında çizme bulunur. Cepken tamamen, şalvarın da diz üzerine gelen bölümü nakışlıdır. Belinde, kuşağın arasına sokulu olarak, kama, piştov gibi silahlar taşır.

Cüce ya da Kambur

Bu oyuncu, Kavuklu ile birlikte ve onun arkasından yürüyerek meydana geldiği için kendisine "Kavuklu arkası" denir. Çoklukla Kavuklu gibi fakat onu gülünçleştirecek biçimde giyinir. Sırtında bir zenbil, elinde bir fener vardır. Çoklukla Kavuklu'nun oğlu, "emeksiz" denilen evlâtlığı ya da komşusunun çocuğudur.

Denyo

Denyo (Çingenece Denilo ya da Denyo), ruhsal hastalığı olan, aptal tiptir. Bir İstanbul mahallesinde halkın merhametine sığınmış, mahallelinin acıma duygusu ve hoşgö­rürlüğü karşısında bu duyguları istismar edecek kadar şımarmış ve yüzsüzleşmiş, küfürbaz, küstah bir mahalle çocuğudur. Çoğu kez başında önü yırtık, kulaklarına kadar geçmiş bir fes vardır. On-on beş parçadan oluşan donunun uçkurları ensesin­den bağlanmıştır, ayağının birinde takunya, ötekinde eski bir terlik bulunur. Ucuna ip bağlı bir araba sürükler, kimi bir elinde bir Karagöz, öteki elinde bir Hacivat taşır.

Anadolulu-Rumeliti Kişiler

Türk ya da Hırbo adıyla anılan Kastamonulu, Bolulu ile Kayserili, Eğinli, Rumelili (Muhacir), Laz, Kürt bu gruba giren kişilerdir. Bunlar kendi yöresel özellikleri, kıyafet­leri, konuşmaları ile ön plana çıkarlar.

Müslüman azınlıklar

Arnavut, Acem, Arap bu gruba girer. Milletlerine ait özelliklerle ön plana çıkarlar.

Yahudi

Korkaktır, Kavuklu uzaktan dayak atar gibi yaptığında Yahudi gerçekten dayak yemiş gibi bağırır. Yaygaracıdır. Çoğu kez meydana elinde Tevrat okuyarak gelir, sağa sola okuyarak üfler. Kıyafeti: Başı hafif bir sarık ile örtülüdür, şalvar üzerine entari, belinde kuşak, gözünde gözlük, ayaklarında çedik pabuç vardır.

Ermeni

Çoğu kez udla gelir. Müzik, şiir gibi güzel sanatlardan hoşlanır, soylu, güngörmüş, başkalarını küçümseyen tavırlıdır. Kıyafeti: Ceketi, pantolonu ve yeleği siyah kumaş­tan yapılmış, ceketinin etekleri dizlerine kadar uzun bir giysi giyer. Beyaz gömleğinin yakasına, küçük, siyah bir papyon bağlamıştır. Başında fes, elinde ince bir baston ve ayaklarında parlak iskarpinler vardır.

Yahudi Rum

Frenk'e Orta Oyunu argosunda Balama denir. Balama, polka oynayarak oyuna girer. Doktorluk ve eczacılık yapar. Adı çoğu kez Nikolaki, Apostol, Gerkidis, Hıristaki Efendi, Niko, Kiryako olur. Kıyafeti: (Çivi Baskını oyununda) Beyaz kolalı gömlek, yakası çok büyük ve uzun, kırmızı bir kravat ile süslenmiş. Uzun bir silindir şapka, ayağında uzun burunlu iskarpin, üzerinde beyaz getr. Elinde ince, uzun baston var­dır.