REKLAM

İsimler (Adlar) Konu Anlatımı

İSİMLER (ADLAR)

Varlıkları, kavramları, durumları, duygu ve düşünceleri bildiren, karşılayan; onları tanımaya, birbirinden ayırma­ya yarayan sözcüklerdir.

isimler, farklı başlıklar altında incelenir:

A)    Varlıklara Verilişlerine Göre İsimler

İsimler, tek bir varlığı veya aynı türden birçok varlığı kar­şılayan sözcükler olması bakımından ikiye ayrılır:

1. Özel isim

Bir varlığa özel olarak sonradan verilen, tek bir varlığı karşılayan isimlerdir:

Yunus Emre, Öğretmen Yunus Bey, Hatice Teyze, Dün­ya, Türkiye, Ankara, Türkler, Türkçe, Müslümanlık, Yap­rak Dökümü, Varlık dergisi, Tekir. Ağrı Dağı, Ziya Gökalp Caddesi, Açı Dershanesi, Topkapı Sarayı, Cumhuriyet Bayramı, Kurtuluş Savaşı, Anneler Günü...

2.Cins ismi (Tür Adı)

Aynı türden birçok varlığı karşılayan, aynı tür içinde yer alan varlıklar için kullanılan isimlerdir:

İnsan, gezegen, ülke, il, millet, dil, din, kitap, kedi, dağ, göl, ova, ağaç, cadde, dershane, saray, köprü, bayram, savaş, ay, yıl, gün, sabah, teyze, çatal, masa, kırmızı, be­yaz, fısıltı, gürültü, okumak, anlamak, geliş, gidiş, yazma, boyama, sevgi, gençlik, üç, beş, iki bin dokuz...

 

NOT:

Tür adları bazen karşıladığı varlıkları genel olarak, topluca; bazen de karşıladığı varlıklardan sadece birini, özel olarak ifade eder.

Televizyon, bir iletişim aracıdır.

Bu cümlede “televizyon” tür adı, bütün televizyon­ları genel olarak ifade etmiştir.

Televizyon yine bozuldu, artık onu yenilemek gerekiyor.

Bu cümlede “televizyon" tür adı, tek bir televizyonu, özel olarak ifade etmiştir.

NOT:

Türkçede özel isimler, özellikle de kişi isimleri, çoğunlukla, tür adından gelmedir:

Barış, Doğan, Gül, Sevgi, Kaya, Volkan, Can, Damla, Deniz, Umut, Yıldız...

 

B) Varlıkların Oluşlarına Göre İsimler:

İsimler, karşıladıkları kavramların somut ya da soyut oluşu bakımından ikiye ayrılır.

 

1.       Somut İsim

Beş duyudan en az biriyle algılanan varlıkları karşılayan isimlerdir:

Kalem, ağaç, çiçek, kedi, fısıltı, anne, insan, öğretmen, kömürlük, yeşillik, taş, orman, su, çığlık, kadife, tatlı, ılık, ekşi, yumuşak, sert...

 

 

2.       Soyut İsim

Beş duyunun hiçbiriyle algılanamayan, düşünce yoluyla oluşturulan kavramların isimleridir:

Bilgi, akıl, umut, özgürlük, çocukluk, rüya, annelik, ahlak, düşünce, aşk, ideal, kaygı, mutluluk, iyilik...

 

 

NOT:

İsimlerin kullanıldığı cümleye göre somut veya soyut isim olması değişebilir.

Gerçek anlamıyla somut bir kavramın adı olan bazı sözcükler, mecaz anlamıyla, soyut bir kavramın adı olabilir:

Ağacın gölgesine sığındık.

Bu cümlede “gölge” sözcüğü, görme duyusuyla al­gılanabileceğinden somut isimdir.

Senin gölgende yaşayamam artık!

Bu cümlede "gölge” sözcüğü, “etkileme, etki altında kalma” anlamıyla kullanıldığından soyut isimdir.

Gerçek anlamıyla soyut bir kavramın adı olan bazı sözcükler, mecaz anlamıyla, soyut bir kavramın adı olabilir:

Okuduğunuz şiir ne kadar güzeldi öyle!

Bu cümlede “güzel" sözcüğü, hiçbir duyuyla algıla­namayacağından soyut isimdir.

Ben güzele güzel demem, güzel benim olmayınca!

Bu cümlede “güzel" sözcüğü, güzel olan “insan" an­lamıyla kullanıldığından somut isimdir.

 

C) Varlıkların Sayısına Göre isimler

1.       Tekil İsim

Sayı bakımından tek bir varlığı karşılayan isimlerdir:

Yol, araba, rüzgâr, fısıltı, Türk, saat, fikir...

2.       Çoğul İsim

Sayı bakımından birden çok varlığı karşılayan, “-ler, -lar eklerini alan isimlerdir.

3.       Topluluk İsmi

Çoğul eki almadan halde tek başına söylendiklerinde bile bir topluluğu çağrıştıran isimlerdir. Yani biçimce tekil, anlamca çoğul isimlerdir:

Ordu, düzine, ulus, komisyon, tabur, demet, buket, orman, meclis, sınıf, okul, kafile, aile, grup, millet, halk, kurultay…

 

NOT:

Birtakım yer isimleri (meclis, sınıf, okul, tribün, stadyum, apartman...), gerçek anlamlarıyla kullanıldıklarında topluluk anlatmazken ad aktar­ması yoluyla kullanıldığı cümleye göre topluluk ismi olarak değerlendirilebilir.

Meclis yeni bir tadilat geçirecek.

Bu cümlede “meclis" sözcüğü, gerçek anlamıyla, yer ismi olarak kullanıldığından topluluk ismi değil­dir.

Meclis yeni bir yasa çıkaracak.

Bu cümlede “meclis" sözcüğü, ad aktarması yoluy­la, mecliste bulunan insanları kastettiğinden toplu­luk ismidir.

Sınıf temizlendi. (Topluluk ismi değildir.)

Sınıf pikniğe gitti. (Topluluk ismidir.)

 

İSİMLERDE KÜÇÜLTME

“-ce, -cik, -cek, -ceğiz, -imsi, -(i)mtırak” ekleriyle yapılır. Bu ekler sözcüğe küçültme anlamının dışında “acıma, sevgi, sevimlilik, azımsama, benzerlik gibi anlamlar da katabilir.

 

Köydeki bahçemiz büyükçeydi. (küçültme)

Bu kentte birçok tepecik var.(küçültme)

Üzerindeki gömlek pembemsiydi. (küçültme)

Kadıncağız, yürümekte zorlanıyordu. (acıma)

Mehmetçik özgürlüğümüzün güvencesidir, (sevgi)

Kapının önünde bir kedicik duruyor, (sevimlilik)

Bir lokmacık alsaydın ya. (azımsama)

Davranışları çocukçaydı. (benzerlik)

 

NOT:

Küçültme eklerini alarak türemiş bazı sözcükler kalıcı somut isimler olarak kullanıldığı için küçültme anlamı taşımazlar:

Kızılcık (ağaç), bademcik (organ), arpacık (hasta­lık), gelincik (çiçek, hayvan), beyincik (organ), may­muncuk (anahtar), kıvırcık (koyun, sebze), kurbağacık (İngiliz anahtarı)

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile